एल्गोरिदमको ‘अदृश्य डोको’: जहाँ हाम्रा विवेक सस्तोमा बिक्री भइरहेछ ।

धादिङ, ०४ चैत्र ।
बिनोद तमु (बल्लु)
कुनै समय थियो, नेपालको सार्वभौमिकता सगरमाथाको उचाइ र कालापानीको माटोमा खोजिन्थ्यो । तर आज, नेपालको वास्तविक सिमाना लिपुलेकको फेदीमा होइन, तपाईंको हातमा भएको मोबाइलको ’डिस्प्ले’ भित्र खुम्चिएको छ । हामीले झण्डा त आफ्नै फहराइरहेका छौँ, तर त्यो झण्डा कतिबेला र कसका विरुद्ध हल्लाउने भन्ने निर्णय भने क्यालिफोर्निया वा बेइजिङका सर्भरमा बसेका ‘एल्गोरिदम’ले गरिरहेका छन् ।
२१औँ शताब्दीको नेपाल कुनै बाह्य सैन्य घेराबन्दीमा छैन, यो त एउटा ‘डिजिटल घेराबन्दी’मा छ । जहाँ युद्ध बन्दुक र ट्याङ्कले होइन, ‘टिकटक ट्रेन्ड’ र ‘फेसबुक सेयर’ले लडिँदैछ ।

हाम्रो लोकतन्त्र अहिले ’लाइक’ र ’भ्यूज’को दास बनेको छ । आजको फेसबुक, टिकटक र युट्युब जस्ता प्लेटफर्महरू कुनै परोपकारी संस्था होइनन् । यिनीहरूको मुख्य धर्म त ’इन्गेजमेन्ट’ हो र, एल्गोरिदमलाई राम्ररी थाहा छ “एउटा शान्त र बौद्धिक बहसभन्दा एउटा चर्को गालीगलौज, उत्तेजक भाषण र अफवाहले धेरै मान्छेलाई स्क्रिनमा टाँसिइराख्न मद्दत गर्छ ।”

नेपालमा अहिले नीतिभन्दा ’ट्रेन्ड’ बलियो भएको छ । सिंहदरबारका फाइलहरूभन्दा सामाजिक सञ्जालका ’स्टाटस’ले मानिसहरुको प्राथमिकता तय गर्न थालेका छन् । अनि त्यहि प्राथामिकताले सरकारलाई दबाब पनि दिइरहन्छ । जब कुनै विषयमा गहिरो अध्ययन नै नगरी ’भिड’ले फैसला सुनाउँछ, तब बुझ्नुहोस्— लोकतन्त्रको चालक सिटमा कुनै विवेकशील नागरिक होइन, एउटा निर्जीव एल्गोरिदम बसेको छ ।
अहिलेका युवाहरू (जेन्जी) त एउटा यस्तो संसारमा बाँचिरहेका छन् जहाँ ’फिल्टर’ नगरिएको अनुहार र ’एडिट’ नगरिएको जीवनको कुनै मूल्य छैन ।

एल्गोरिदमले उनीहरूलाई त्यही मात्र देखाउँछ, जुन उनीहरू सुन्न वा देख्न चाहन्छन् । यसले बिचारको ’इको चेम्बर’ (प्रतिध्वनि कोठा) निर्माण गरेको छ, जहाँ आफ्नो विचारसँग नमिल्ने मान्छे सिधै ’शत्रु’ घोषित हुन्छ । “हिजो छिमेकीसँग चिया खाँदा फरक मत सुनिन्थ्यो, आज मोबाइलले हामीलाई आफ्नै विचारको दास बनाइदिएको छ ।” यस्तो मनोवैज्ञानिक दबाबले सिर्जना गरेको सामूहिक आक्रोश कुनै पनि बेला विस्फोट हुन सक्छ। यो आक्रोशलाई बाह्य शक्तिहरूले ’प्रोक्सी वार’का लागि कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्ने जोखिम नेपालजस्तो भू–राजनीतिक संवेदनशीलता भएको देशमा झन् बढी छ ।

उसोभए के हामी साँच्चै स्वतन्त्र छौँ त ?

अवस्य छैनौं । तपाईंलाई लाग्ला “म त आफ्नै इच्छाले स्क्रोल गर्दैछु।“ तर वास्तविकता के हो भने, तपाईंले कुन भिडियो हेर्ने, कसको भाषणमा ताली बजाउने र कुन पार्टीलाई भोट दिने भन्ने कुराको सुक्ष्म ’इन्जिनियरिङ’ कतै टाढा बसेको सफ्टवेयरले गरिरहेको छ । यदि हाम्रो सोच्ने शैली र आक्रोश व्यक्त गर्ने तरिका अरूको कोडले निर्देशित गर्छ भने, हामीले आफूलाई सार्वभौम भन्नु केवल एउटा भ्रम मात्र हो।

नेपालको डिजिटल साक्षरता यति कमजोर छ कि हामी ’डीप फेक’ र ’फेक न्युज’को फरक छुट्याउनु त परै जाओस्, एउटा फोटोसप गरिएको तस्बिरलाई नै ब्रह्मवाक्य मानेर सडकमा उत्रिन तयार हुन्छौँ, भैरहेको छौ । कसैको पुत्ला जलाईरहेको छौँ अनि कसैलाई भगवान मानिरहेको छौँ । अनि हामी कसरी स्वतन्त्र भयौं र ?

त्यसैले अबको लडाइँ भूगोल जोगाउन मात्र होइन, नेपालीको ’चेतना’ जोगाउनु पनि हुनुपर्छ । हामीलाई प्रतिबन्ध लगाउने निरंकुश सोच होइन, बरु डिजिटल साक्षरता र एल्गोरिदमको पारदर्शिता चाहिने स्पष्ट नीति बनिनुपर्छ छ ।

राज्यले यो बुझ्नुपर्छ कि यदि नागरिकको विवेक नै एल्गोरिदमको बन्धक भयो भने, जतिसुकै बलियो सेना भए पनि राष्ट्रिय सुरक्षा खोक्रो हुन्छ । २१औँ शताब्दीमा सार्वभौमिकताको रक्षा सिमानामा काँडेतार लगाएर मात्र हुन्न, प्रत्येक नागरिकको मस्तिष्कमा ’तर्क र तथ्य’को सुरक्षा–पर्खाल लगाउनु आवश्यक छ ।