इतिहासको साक्षी भैरवी मन्दिर : आस्थाको शिखरदेखि पर्यटनको नयाँ गन्तव्यसम्म

धादिङ, ३१ असोज : दुईतिर कहालीलाग्दो भिर, पहाडको टाकुरासम्म पुग्ने सिँढी र वरिपरि फैलिएका हरियाली पहाड। टाकुराको शिरमा उभिएको आकर्षक मन्दिर अनि मौसम खुलेका बेला टाढासम्म देखिने हिमशृङ्खला। यो दृश्य हो, धादिङको नीलकण्ठ नगरपालिका–६, सुनौलाबजारस्थित ऐतिहासिक भैरवी मन्दिरको।

माछाको शरीरजस्तो भूबनोट भएको पहाडको चुचुरोमा अवस्थित यो मन्दिर धार्मिक आस्थाको केन्द्र मात्र होइन, धादिङको इतिहास, संस्कृति र पर्यटनको सम्भावना बोकेको महत्त्वपूर्ण सम्पदा पनि हो। कुनै समय जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र रहेको सुनौलाबजार अहिले यही मन्दिरको पहिचानसँग जोडिएर पुनः चर्चामा आउन थालेको छ।

जिल्ला सदरमुकाम धादिङबेँसीबाट करिब १८ किलोमिटरको दूरीमा रहेको भैरवी मन्दिरमा बडादशैँ र चैतेदशैँका अवसरमा विशेष पूजाआजा तथा धार्मिक मेला लाग्ने परम्परा छ। विशेषगरी दशैँमा यहाँ हुने पूजा, फूलपाती बढाइँ जात्रा र देवी विसर्जनले स्थानीय धार्मिक परम्परालाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ।

इतिहास र जनविश्वासको संगम

भैरवी मन्दिरको इतिहास गोरखाका राजा राम शाहको समयसँग जोडिएको स्थानीय जानकारहरूको भनाइ छ। भैरवी मन्दिर गुठी व्यवस्थापन समितिका पदाधिकारीले  दिएको जानकारीअनुसार विसं १६६६ मा राम शाहले स्थापना गरेका आठ शक्तिपीठमध्ये भैरवी पनि एक रहेको मानिन्छ।

यससम्बन्धी विवरण पुरानो लालमोहरमा उल्लेख भए पनि अभिलेख स्पष्ट पढ्न नसकिने बताइएको छ। त्यसैले मन्दिरको स्थापना र तत्कालीन राजकीय सम्बन्धबारे थप ऐतिहासिक अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

नेपाल एकीकरण अभियानसँग पनि भैरवीको सम्बन्ध रहेको जनविश्वास छ। पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट विजय गर्नुअघि भैरवी मन्दिरमा बास बसेर भाकल गरेको र त्यसपछि विजय प्राप्त गरेको किंवदन्ती स्थानीयस्तरमा प्रचलित छ।

मन्दिरसँग जोडिएको अर्को रोचक पक्ष भैरव र भैरवीको कथा हो। स्थानीय धार्मिक मान्यताअनुसार सुत्केरी अवस्थामा रहेकी भैरवीका लागि भैरवले ल्याएको मासुका कारण उत्पन्न घटनापछि दुवै अलग स्थानमा बसेको विश्वास गरिन्छ। अहिले पनि त्यहाँ भैरव र भैरवीका छुट्टाछुट्टै मन्दिर रहेका छन्।

यही जनविश्वाससँग जोडिएर मन्दिरमा विशेष पूजा तथा बलि चढाउने परम्परा कायम छ।

फूलपातीदेखि देवी विसर्जनसम्म

यस वर्षको विजयादशमीमा पनि भैरवी मन्दिरमा परम्परागत धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालन गर्ने कार्यक्रम तय गरिएको छ।

श्री भैरवी मन्दिर गुठी व्यवस्थापन समितिले सार्वजनिक गरेको तालिकाअनुसार असोज २५ गते घटस्थापनाका दिन उपराधे भवनमा बिहान ४ः३० बजे जमरा राखेर दशैँको धार्मिक कार्यक्रम सुरु गरिएको थियो।

असोज ३० गते षष्ठीका दिन बेलुकी ७ बजे बेलको बोट भोर्ले पूजा गर्ने कार्यक्रम रहेको छ। असोज ३१ गते फूलपातीका दिन बिहान ५ बजेदेखि भैरवी मन्दिरमा सप्तमी पूजा, बिहान ७ बजेदेखि मैदानमा फूलपाती भित्र्याउने बढाइँ जात्रा तथा बिहान ८ बजेदेखि भद्रकाली पूजा गर्ने कार्यक्रम छ।

फूलपाती भित्र्याउने बढाइँ जात्रा यहाँको दशैँ परम्पराको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसले मन्दिरको धार्मिक आस्थासँगै स्थानीय समुदायमा पुस्तौँदेखि चलिआएका पूजा र सांस्कृतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिएको छ।

कात्तिक १ गते अष्टमीका दिन बिहान ६ बजे अष्टमी पूजा तथा राति ७ बजेदेखि कालरात्रि पूजा गरिनेछ। कात्तिक ३ गते नवमीका दिन दिउँसो ३ बजेदेखि नवदुर्गा भवानी पूजा तथा खड्ग निशान जात्रा सञ्चालन हुनेछ।

कात्तिक ४ गते दशमीका दिन बिहान ८ः४९ बजे देवी विसर्जन तथा टीका निकाल्ने, बिहान १०ः२६ बजे टीका लगाउने र बिहान ११ः३० बजेदेखि मैदानमा सर्वसाधारणलाई टीका लगाउने कार्यक्रम छ। सोही दिन बेलुकी ७ बजेदेखि देवी विसर्जन टीका जात्रा आयोजना गरिनेछ।

समितिका अध्यक्ष कृष्णबहादुर श्रेष्ठद्वारा हस्ताक्षरित सूचनामा यस वर्ष शुक्रअस्तका कारण भाकल नबुझ्ने व्यहोरासमेत उल्लेख गरिएको छ।

सुनौलाबजारको गौरवशाली अतीत

भैरवी मन्दिरको महत्त्व बुझ्न सुनौलाबजारको इतिहास पनि बुझ्नुपर्छ। अहिले शान्त पहाडी बस्तीका रूपमा रहेको सुनौलाबजार कुनै समय धादिङ जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र थियो।

ऐतिहासिक विवरणअनुसार विसं १९४७ मा बेनीघाटको इराङबाट जङ्गीअड्डा सुनौलाबजार सारिएपछि यहाँ प्रशासनिक गतिविधि विस्तार भएको थियो। सरकारी कार्यालय, कर्मचारी, व्यापारी तथा सेवाग्राहीको आवतजावतले सुनौलाबजारलाई जिल्लाको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनाएको थियो।

तर, भौगोलिक विकटता, यातायात तथा ढुवानीको असहजता र खानेपानीको समस्यालगायत कारणले विसं २०३२ मा सदरमुकाम धादिङबेँसी सारियो। प्रशासनिक केन्द्र सरेसँगै सुनौलाबजारको पुरानो चहलपहल पनि क्रमशः घट्दै गयो।

एक समय जिल्लाको प्रशासनिक गतिविधिको केन्द्र रहेको सुनौलाबजारलाई पुनः चिनाउने आधार अहिले भैरवी मन्दिर बन्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।

भूकम्पपछिको पुनर्निर्माण

विसं २०७२ को विनाशकारी भूकम्पले भैरवी मन्दिरमा क्षति पुर्‍यायो। त्यसपछि मन्दिरलाई धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्यले पुनर्निर्माणको प्रक्रिया अघि बढाइएको हो।

विसं २०७६ फागुन २३ गते पुनर्निर्माणको शिलान्यास गरिएको थियो। यसका लागि रु १३ करोडको विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन तयार गरिएको थियो।

विसं २०८० मा प्रकाशित राससको समाचारअनुसार त्यसबेलासम्म करिब रु चार करोड बराबरको पुनर्निर्माण कार्य सम्पन्न भएको थियो। मन्दिर क्षेत्रमा सिँढी, रेलिङ, खानेपानी, शौचालय, सिसी क्यामेरा तथा इन्टरनेटजस्ता पूर्वाधारको व्यवस्था गरिएको विवरणमा उल्लेख छ।

पुनर्निर्माणले मन्दिरको धार्मिक स्वरूप संरक्षण गर्नुका साथै दर्शनार्थीलाई सहज र सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउने प्रयास गरेको छ। यद्यपि हालसम्मको कुल निर्माण खर्च र बाँकी कामको अद्यावधिक विवरण सार्वजनिक रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छ।

धार्मिक पर्यटनको नयाँ सम्भावना

भैरवी मन्दिरको आकर्षण धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। मन्दिर परिसरबाट गणेश हिमाल, मनास्लुलगायत हिमशृङ्खलाको दृश्यावलोकन गर्न सकिने भएकाले यहाँ प्रकृतिप्रेमी र पदयात्रामा रुचि राख्नेहरू पनि पुग्ने गरेका छन्।

सडकयात्रासँगै पैदल हिँडेर मन्दिर पुग्ने विकल्प पनि छ। धादिङबेँसीबाट अल्छीडाँडा, पौवा, रिजालथोक, गुफा तथा नयाँचौतारा हुँदै पदयात्रा गर्न सकिने छ। त्यसगरी सवारी साधन मार्फत धादिङबेशी बिचबजार,खानीगाउँ,हिटी,तारुखर्क हुँदै पनि मन्दिर सहज तवरले जान सकिन्छ । मन्दिरसम्म पुग्ने सडकको दूरी करिब १८ किलोमिटर छ।

भैरवी मन्दिरलाई पर्यटनसँग जोड्न स्थानीय सरकार तथा निजी क्षेत्रबाट पहलसमेत हुँदै आएको छ। नीलकण्ठ नगरपालिकाले मन्दिर क्षेत्रको विकास, सडक, पार्क तथा घरबास पर्यटनको सम्भावनालाई प्राथमिकतामा राखेको जनाउँदै आएको छ।

दशौँ धादिङ महोत्सवमा पनि भैरवी मन्दिरको पर्यटन प्रवर्द्धनलाई प्राथमिकतामा राखिएको थियो। धादिङ उद्योग वाणिज्य सङ्घले पुरानो सदरमुकाम र भैरवी मन्दिरलाई जिल्लाको आर्थिक गतिविधिसँग जोड्न सकिने गन्तव्यका रूपमा अघि सारेको छ।

मन्दिरको प्रचारप्रसारसँगै स्थानीय उत्पादन, होटल व्यवसाय, घरबास, यातायात तथा साना व्यवसाय विस्तार गर्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि सडकको दिगो स्तरोन्नति, धार्मिक सम्पदाको संरक्षण र व्यवस्थित पर्यटकीय पूर्वाधार आवश्यक देखिन्छ।

भैरवी मन्दिर धादिङको धार्मिक विश्वासको केन्द्र मात्र होइन, पुरानो प्रशासनिक इतिहास र आधुनिक पर्यटनको सम्भावनालाई जोड्ने सेतु पनि हो। पहाडको टाकुरामा रहेको यो शक्तिपीठले विगतको गौरव जोगाउँदै सुनौलाबजारलाई नयाँ पहिचान दिने सम्भावना बोकेको छ।

दशैँको अवसरमा सञ्चालन हुने परम्परागत पूजा र जात्राले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक जीवनलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। उचित संरक्षण, सुरक्षित पहुँच र योजनाबद्ध पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न सकिए भैरवी मन्दिर धादिङको मात्र नभई नेपालकै महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा थप स्थापित हुन सक्छ।