अब नेता सुध्रिने कि कार्यकर्ता उठ्ने ?

सर्वप्रथम, जेन्जी आन्दोलनको क्रममा ज्यान गुमाउने वीर आत्माहरुप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै, घाइतेहरूको शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दछु । मृतक परिवारप्रति गहिरो संवेदना व्यक्त गर्दै, यो आन्दोलनले उठाएका प्रश्न र पृष्ठभूमिबारे गम्भीर रुपमा छलफल गर्न आवश्यक ठानेको छु ।

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक आन्दोलन, विशेष गरी जेन्जी पुस्ताद्वारा सञ्चालित आन्दोलन, केवल सडकमा प्रदर्शन गर्ने गतिविधि मात्र होइन, बरु पुरै व्यवस्था र नेतृत्वप्रति प्रश्नचिन्ह उठाउने एउटा ऐतिहासिक मोड हो । विगतका आन्दोलनहरूले परिवर्तन त ल्याए, तर नेताहरूको सोचाइमा परिवर्तन ल्याउन सकेनन् । यही कारणले आज फेरि युवा पुस्ता सडकमा उत्रिन बाध्य भएका छन् ।

नेताहरूको नसुध्रिएको चरित्र
नेपालमा आन्दोलन हुनेबित्तिकै नेताहरू कतै लुकेर बस्ने, केही दिनपछि सामाजिक सञ्जालमा मात्र देखापर्ने चलनले जनता निराश भएका छन् । आन्दोलन शान्त पार्ने उपाय खोज्ने सट्टा उनीहरू आफ्नो पार्टीको स्वार्थ र राजनीतिक अस्तित्व जोगाउने खेलमा मात्र लाग्छन् । जेन्जी आन्दोलनको क्रममा पनि यही दृश्य देखियो—नेता मौन बसे, तर आन्दोलन केही थामिएपछि मात्र आफ्ना कुरा सोशल मिडियामा राख्न थाले ।
यसले के प्रष्ट पार्छ भने नेताहरू अझै पनि आत्मालोचना गर्ने अवस्थामा पुगेका छैनन् । जनताबाट गल्ती स्वीकार्ने, क्षमा माग्ने र सुधार गर्ने संस्कार राजनीतिक नेतृत्वमा देखिँदैन । यदि नेताहरू यथास्थितिमा नै अडिग रहने हो भने, कार्यकर्ताहरूले आफूले रोजेका नेतासँगै आफ्नो पार्टीलाई नै प्रश्न गर्ने, खवरदारी गर्ने र अन्ततः बहिष्कार गर्ने विकल्प रोज्नुपर्ने देखिन्छ ।

कार्यकर्ताको नयाँ भूमिका : सुधारकर्ता कि अनुयायी ?
हाम्रो राजनीतिक संस्कृतिमा कार्यकर्ताहरू प्रायः नेताको अन्धानुयायी बन्ने गरेका छन् । नेताले जुन निर्णय गरे पनि समर्थन गर्ने, आलोचकलाई दबाउने प्रवृत्तिले दलहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर भएको  छ । तर जेन्जी आन्दोलनले देखाएको एउटा सकारात्मक संकेत के हो भने, अब कार्यकर्ताले प्रश्न गर्ने, नेतालाई चुनौती दिने र सही कुरा गर्न दबाब दिने संस्कार बढ्दै गएको छ ।
यदि नेता सुध्रिन इच्छुक छैनन् भने, कार्यकर्ताले सुधारकर्ता बन्ने विकल्प मात्र बाँकी रहन्छ । पार्टीलाई सफा गर्ने, भ्रष्ट्र नेताहरूलाई छानेर हटाउने र असल मान्छेलाई अगाडि ल्याउने जिम्मेवारी कार्यकर्ताकै काँधमा पर्छ ।

दलहरूमा गहिरो विकृति
नेपालका सबैजसो दलहरूमा एउटै रोग छ – भ्रष्ट्राचार, पैसाको राजनीति, परिवारवाद र गुटबन्दी । कांग्रेस होस् वा एमाले, माओवादी होस् वा राप्रपा, वा स्वतन्त्र प्लेटफर्म, नेतृत्वले खवरदारी गर्नेलाई टाढा धकेल्ने प्रवृत्ति समान रूपमा बढेको छ । यसै कारण असल मान्छे चुनावमा उठ्न सक्दैनन् । पैसाको खोलो नबगाई चुनाव जित्ने सम्भावना न्यून हुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा जेन्जी आन्दोलनले दिएको सन्देश के हो भने—अब युवा पुस्ताले हस्तक्षेप गरेर दललाई सफा पार्नैपर्छ । दललाई सुधार गर्न सकेन भने, अर्को ठूलो आन्दोलन अपरिहार्य बन्ने संकेत देखिएको छ ।

चुनाव प्रणाली र सुधारको आवश्यकता
नेपालको हालको चुनाव प्रणालीमा असमानता, खर्चिलोपन र असमान अवसर प्रमुख समस्या बनेका छन् । सामान्य तर असल मान्छे चुनावमा उठ्न नसक्ने अवस्था भइसकेको छ । यो प्रणालीले धनी र प्रभावशाली वर्गलाई मात्र प्रवेश दिन्छ, जसले गर्दा असल मान्छे पछि धकेलिन्छन् ।

यसलाई सुधार्न आवश्यक प्रस्तावहरु :
एक जिल्ला, एक संघीय निर्वाचन क्षेत्र – यसले निर्वाचनलाई सरल र समान बनाउन मद्दत गर्छ ।
प्रदेश खारेज गर्ने – वर्तमान संघीय संरचनाले अनावश्यक खर्च बढाएको, दोहोरो प्रशासनिक समस्या सिर्जना गरेको र कार्यक्षमता घटाएको आरोप छ ।
जिल्ला समन्वय समितिलाई कार्यकारी बनाउने – यसले स्थानीय तहलाई अझै बढी अधिकार सम्पन्न बनाउनेछ ।
प्रत्यक्ष कार्यकारी निर्वाचन प्रणाली – जनताले सिधै कार्यकारी प्रमुख (प्रधानमन्त्री वा राष्ट्रपतिको भूमिकामा) रोज्ने प्रणालीले जिम्मेवारी र जवाफदेहीपन बढाउनेछ ।
मन्त्रिमण्डल बिज्ञ ब्यक्तीहरुलाई बनाउने र निर्वाचित संघिय सांसदहरुले ऐन,निति नियम बनाउने कार्य गर्ने गर्दा सेवा प्रवाहमा शुसासन, बिकास निर्माण र कानुनलाई थप बलियो बनाउन सकिन्छ । यदि यस्तो संरचनागत सुधार गर्न सकिएन भने, फेरि आन्दोलन भड्किन सक्ने र लोकतन्त्र नै संकटमा पर्न सक्ने खतरा बढ्दो छ ।

अन्तरिम सरकारप्रति आशा
जेन्जी आन्दोलनपछिको अन्तरिम सरकारले केही हदसम्म जनतालाई आशा दिएको छ । यद्यपि यो सरकारलाई राजनीतिक दलहरूले मात्र होइन, नागरिक समाज, कार्यकर्ता र सम्पूर्ण जनताले सहयोग गर्नु आवश्यक छ । निर्वाचनलाई सफल बनाउन, पारदर्शी बनाउन र निष्पक्ष बनाउन सबैको जिम्मेवारी हुन्छ । सरकारले पनि राष्ट्रको भावनालाई ध्यानमा राखी निर्वाचन प्रणालीमा सुधार ल्याउनु अपरिहार्य छ । यदि फेरि पुरानै ढर्रामा चुनाव भयो भने, यो आन्दोलनका शहीदहरूको बलिदान व्यर्थ हुनेछ र जनताको आक्रोश अझै बढ्नेछ ।

युवा पुस्ताको भूमिका
आजको नेपालमा सबैभन्दा ठूलो आशा युवा पुस्तामै छ । उनीहरू न त अन्धानुयायी बन्न तयार छन्, न त भ्रष्ट्राचारलाई सहन तयार छन् । सामाजिक सञ्जाल, सडक आन्दोलन र बौद्धिक बहसमार्फत उनीहरूले पुरानो राजनीतिक संस्कृतिलाई चुनौती दिइरहेका छन् । युवाले चाहे भने पार्टीलाई सुधार्ने वा नयाँ विकल्प सिर्जना गर्ने दुवै सम्भावना छ । असल मान्छेलाई अघि ल्याउने, पैसाको राजनीति तोड्ने र पारदर्शी नेतृत्व जन्माउने क्षमता यही पुस्तामा छ ।

निष्कर्ष
नेपाल आज फेरि एउटा ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ । नेताहरूले गल्ती स्वीकार्ने, सुध्रिने र जनताको विश्वास जित्ने बाटो रोज्ने हो भने, अझै पनि लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउन सकिन्छ । तर नेताहरू यथास्थितिमा अडिग रहे भने, कार्यकर्ताले निर्णायक कदम चाल्नुपर्नेछ । अब कार्यकर्ता अन्धानुयायी होइन, सुधारकर्ता बन्नुपर्ने समय आएको छ । दललाई सफा गर्ने, भ्रष्ट्र नेताहरूमाथि दबाब सिर्जना गर्ने र असल नेतृत्वलाई अगाडि ल्याउने जिम्मेवारी उनीहरूको काँधमा छ । यदि हामीले यो अवसर गुमायौँ भने, फेरि अर्को ठूलो आन्दोलन अपरिहार्य हुनेछ । त्यसैले अबको मूल प्रश्न हो—नेता सुध्रिने कि कार्यकर्ता उठ्ने ?

लेखक : बद्री अधिकारी,नीलकण्ठ नगरपालिका ७, धादिङ ।। यो लेखकको निजी बिचार हो ।